گزارش

بیداری اسلامی و کارهایی که نکردیم ؟ ۱۳۹۰ بيست و چهارم ارديبهشت - 11:4

خدیجه امیری

روند شتابان تحولات در منطقه و گسترش روز افزون موج بیداری اسلامی علیرغم سرکوبهای خونین مثلث ارتجاع منطقه ، حکام مستبد و نظام سلطه غرب نوید بخش آینده ای روشن برای جهان اسلام و منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا است .

انتقاداتی از جنس درون خانوادگی

جدا از آثار عزل متفاوت و تامل برانگیز منوچهر متکی و مواضع جریانات سیاسی در قبال آن مبنی بر نگرانی از عوارض احتمالی چنین تصمیماتی بر وجهه سیاست خارجی جمهوری اسلامی یاران ، روند مواضع و اقدامات وزارت امور خارجه در قبال تحولات منطقه با فراز و نشیب هایی مواجه بوده است . این حرکت سینوسی که گاه با سکوت و مواضع ملایم در خصوص حوادث منطقه همراه بوده و بعضا با فعال شدن دیر هنگام دستگاه دیپلماسی به سفرهای دوره ای هیات های دیپلماتیک منجر شده آثار نا مطلوبی را بر نقش انکار ناپذیر ایران در مسیر تحولات منطقه بجا گذاشته است .

موضوعی که کاظم جلالی سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در توصیف آن می گوید« انتقادهای اعضای کمیسیون نسبت به عملکرد وزارت خارجه درباره تحولات منطقهای مشفقانه و درون خانوادگی است.» وسپس در رد اتهامات شیوخ عرب حاشیه خلیج فارس پیرامون مداخله ایران در امور کشورهای عربی یادآور می شود «وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران با یک رویکرد کاملا واقع گرایانه تحولات منطقه را رصد می‌کند و البته جنس این تحولات از جنس تحولی است که 32 سال پیش در ایران اتفاق افتاد.»

نگاه مجلس به تحولات جهان اسلام

بهارستان نشینان هر چند انتقاداتی را هر از چندگاهی نثار وزارت امور خارجه می کنند اما برآیند سخن آنها دفاع از مظلومان منطقه است . علا الدین بروجردی اهمیت ایران در منطقه را موجه حساسیت کشور نسبت به تحولات خاورمیانه اعلام می کند: «با توجه به جایگاه ایران در خلیج فارس ، حساسیت ایران نسبت به اتفاقات منطقه جای تعجب ندارد.» اما کاظم جلالی حقوق شهروندی تضییع شده مردم از سوی حکومت بحرین را مورد انتقاد قرار داده و معتقد است « دخالت خارجی‌ها در بحرین وضعیت پیچیده‌ای را به وجود آورده است. آنچه که باید مدنظر باشد حقوق شهروندی مردم بحرین است که باید مورد احترام قرار گیرد و به جای سرکوب مردم باید به حقوق آنها احترام گذاشته شود.»

حسن کامران عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی پس از استماع گزارش سفیر جمهوری اسلامی ایران در بحرین پیرامون تحولات این کشور از نقض حقوق همه مردم بحرین اعم از شیعه و سنی سخن گفت و افزود «باید حقوق شهروندی اتباع بحرین تامین شود چون حقوق شیعه و سنی در این کشور تضییع می‌شود و آزادی بیان و قلم در بحرین از بین رفته است . آل خلیفه با زنان و کودکان بی‌رحمانه برخورد می‌کند به طوری که از رفتار آن‌ها روی "هیتلر" سفید شده است.»

الهام امین زاده راهکار حل بحران بحرین را نه در مداخله نظامی بلکه در دیپلماسی عمومی معرفی می کند « چه بسا از اين طريق ملت ها و دولت هاي جهان چه مسلمان چه غيرمسلمان و با هر اعتقاد و نظام سياسي در شرق و غرب از حقايقي که در بحرين و کشورهاي منطقه مي گذرد، مطلع شوند اگر چه رسانه هاي غربي بسيار موذيانه حقايق و فجايعي را که در بحرين مي گذرد کتمان و به گونه اي ديگر منعکس مي کنند، اما اگر رسانه ها و ديپلماسي پارلماني ما به روشنگري بپردازند و در اين راستا رسانه ها و پارلمان هاي ديگر کشورها به خصوص پارلمان هاي برخي کشورهاي عربي و منطقه را در حمايت از حقوق مردم بحرين دعوت کنند، امکان شروع يک حرکت هماهنگ و يکنواخت در سراسر دنيا براي ايفاي حقوق مردم بحرين به وجود مي آيد»

چرا انتقاد از دستگاه دیپلماسی ؟

این سوال را پرویز سروری به کنایه چنین پاسخ می دهد «در اوج تحولات منطقه وزارت امور خارجه دولت پنچر شده است و این در حالی است که کشور باید با تحرک و اقدامات پی در پی ظرفیت عظیم منطقه را جذب کند» . اما ظرفیتهایی که وزارت امور خارجه در جریان تحولات منطقه نسبت به آنها تغافل کرده کدام است که باعث شده چنین تعابیری از سوی قائم مقام جمعیت رهپویان انقلاب اسلامی مطرح شود.

1 ـ رايزني هاي ديپلماتيک؛ حداقلي ترين ظرفيت مغفول مانده

هر چند برخي کشورهاي عربي منطقه که اتفاقا خود با اعتراضات اخير دست و پنجه نرم مي کنند عموما رابطه مناسبي با ايران ندارند اما برخي از ديگر کشورهاي عربي نيز هستند که مناسبات خوبي با کشور ما دارند. کشورهايي چون عمان، قطر، الجزاير، عراق، سوريه، لبنان در شرايط کنوني مراودات مثبتي با ما دارند.
 البته هرچند در ماه هاي اخير شيطنت هايي از سوي برخي مقامات سياسي کويتي عليه ايران صورت گرفته اما، امير و نخست وزير اين کشور عربي حاشيه خليج فارس نگاه مثبتي به ايران دارند، وجود اين کشورهاي عربي که از يک سو روابط خوبي با ايران داشته و از سوي ديگر هر يک خود مناسبات گسترده اي با دول درگير عربي مانند عربستان سعودي، بحرين، اردن و يمن دارند اين اجازه را به ايران مي دهد تا با افزايش تحرکات ديپلماتيک در قالب فرستادن نمايندگاني براي رايزني در خصوص يافتن راه حلي براي اوضاع کنوني منطقه به ويژه مداراي بيشتر حکام عربي با مردمانشان، ضمن نقش آفريني بيشتر و بهتر خود را از اتهام حمايت از ناآرامي هاي موجود مبرا سازد.

2- ضرورت پرهیز از موازی کاری با دستگاه دیپلماسی

در اينجا نقد مشاوران ويژه رئيس جمهور به ويژه در حوزه خاورميانه و آسيا منصفانه به نظر می رسد زيرا به طور منطقي و در عرف ديپلماتيک چنين نمايندگاني با توجه به اختياراتي که به آنها تفويض شده در چنين شرايطي بهتر مي توانند نقش آفريني کنند تا در شرايط عادی ظرفیتی که بیشتر مصروف دعوت از پادشاه اردن برای شرکت در جشن نوروز ویا انتقال پیام های خصوصی به برخی دول منطقه شده است .
البته شايد چنين رايزني هايي حتما منتج به نتيجه مطلوب نگردد اما ايران را در جايگاهي قرار مي دهد که مي تواند در تنظيم معادلات منطقه اي تاثير گذار باشد. متاسفانه وزارت امور خارجه کشورمان تاکنون تحرک خاصي در اين زمينه نداشته و حتي از اين کمترين امکان ديپلماتيک نيز بهره اي نبرده است.

3-مشغول شدن به موضوعات فرعی

در روزهای پر التهاب جهان اسلام ، معطوف کردن تلاشهای دیپلماتیک کشور به دعوت از برخی سران کشورهای همسایه و منطقه برای حضور در جشن نوروز خود یکی دیگر از دلائل انتقاد به دستگاه دیپلماسی بشمار می رود چراکه دعوت از برخی حکام نا مشروع منطقه از جمله پادشان اردن برای سفر به ایران می توانست مهر تائیدی باشد بر مقبولیت و مشروعیت چنین نظامات غیر مردمی در نظر ایران اسلامی که نتیجه ای جز دلسردی دوستداران انقلاب و شاد کامی بدخواهان در تحقق برنامه استحاله نظام، حاصلی نمی توانست داشته باشد.

4ـ ابتکارات و پيشنهادات براي خروج از بن بست
شايد همين چند روز پيش بود که ترکيه با ارائه پيشنهادي براي حل بحران ليبي سبب شد توجه بين المللي به اين کشور جلب شود، اين پيشنهاد هرچند به مرحله عمل نرسيد اما سبب شد ترکيه به عنوان بازيگري هوشمند و تاثير گذار در مناقشات کنوني شناخته شود. ايران به خوبي مي توانست و مي تواند در موضوع ليبي و هم در موضوع بحرين و ديگر کشورهاي عربي پيشنهادهاي ساختاري و يا موردي را ارائه کند.

 بايد به این موضوع واقف بود که الزاما هر پيشنهادي نمي تواند نظر همه طرف هاي درگيري را تامين کند اما نشانگر آن خواهد بود که جمهوري اسلامي ايران براي شرايط سخت منطقه اي برنامه داشته و مي تواند نقش يک «تنظيم کننده» روابط منطقه اي را بازي کند. اين پيشنهادات در ساده ترين اشکال خود مي تواند شامل اين موارد باشد:
 الف ـ پيشنهاد تشکيل نيروي حافظ صلح:
 شايد در گذشته برخي کشورهاي اسلامي آفريقايي همانند سودان شاهد نزاع هاي گسترده داخلي بود اما در شرايط کنوني بيشتر کشورهاي اسلامي به ويژه عربي ـ اسلامي دچار وضعيت بحراني و نزاع هاي داخلي شده اند. اين شرايط مي تواند بهانه مناسبي براي تشکيل نيروي حافظ صلح اسلامي تحت نظر سازمان کنفرانس اسلامي باشد. چه اگر اين نيرو وجود خارجي داشت امروز شاهد کشتار گسترده در ليبي، يمن، بحرين نبوديم.

ب ـ پيشنهاد تشکيل کميته ميانجيگري اسلامي:
 پيشنهاد ايجاد کميته دائم ميانجيگري اسلامي از سوي سازمان کنفرانس اسلامي اين امکان را خواهد داد که در صورت وقوع هر گونه اختلافات گسترده داخلي در کشورهاي اسلامي و احتمال تبديل شدن اختلافات به جنگ داخلي اين کميته با حضور فعال و موثر بتواند ضمن کاهش اعتراضات ميان معترضين و حکومت ها ميانجيگري کند. البته هر چند ميانجيگري ها عموما ميان کشورها صورت مي گيرد تا گروه هاي داخل کشورها اما شرايط کنوني نشان از آن دارد که اين ابتکار در معادلات دروني کشورها نيز کارساز خواهد بود.

ج ـ برگزاري نشست هاي برنامه ريزي شده:
هر چند  از آغاز درگيري هاي عربي نهادهايي چون اتحاديه عرب يا شوراي همکاري خليج فارس، نشست هايي براي رسيدگي به اوضاع پيش آمده برگزار کرده اند اما از آنجا که اصلي ترين کشورهاي تشکيل دهنده اين نهاد ها خود يک طرف درگيري ها محسوب نمي شوند خروجي چنداني از اين نشست ها حاصل نشده است. براي همين جاي خالي نشستي با اهداف مشخص و برنامه عمل منطقي و اجرايي خالي است.
نبايد فراموش شود که کشورهاي اسلامي تنها کشورهاي عربي نيستند بر همين اساس ايران مي تواند با فعاليتي هدفمند و به دست گرفتن ابتکار عمل با برگزاري نشستي با اهداف مشخص کشورهاي موثر اسلامي همچون مصر، مالزي، اندونزي، ترکيه، پاکستان، الجزاير و کشورهايي از اين دست را به تهران دعوت کرده و با صدور بيانيه اي که حاوي نقشه راهي براي برون رفت از اوضاع کنوني باشد بر معادلات کنوني تاثير به سزايي بگذارد.

د ـ رايزني با قدرت هاي فرا منطقه اي:
همواره قدرت هاي فرا منطقه اي تلاش دارند نسبت به تحولات مناطق مختلف جهان به گونه اي نقش آفريني داشته باشند، اين موضوع مي تواند ظرفيت خوبي براي جمهوري اسلامي باشد تا با رايزني با قدرت هاي فرامنطقه اي چون؛ روسيه، چين، هند، کشورهاي موثر اتحاديه اروپا، برزيل و امثال آن، بتواند به ابتکاري بين المللي براي حل بحران ايجاد شده دست يابد، از اين موضوع نبايد غافل بود که اکنون به جز کشورهاي متعلق به بلوک غرب، انسجام مواضع در خصوص تحولات اخير در ميان کشورهاي خارج از اين بلوک قدرت وجود ندارد، لذا به نظر مي رسد تلاش ديپلماتيک متراکم ايران مي تواند ديدگاه ساير قدرت هاي خارج از اين بلوک قدرت را براي اتخاذ موضع مشخص به همديگر نزديک کند. طبيعتا دست يابي به اين مهم نتيجه شگرفي در ارتقاء نقش و جايگاه بين المللي ايران خواهد داشت.

5- استفاده از فرصت سازمان های مردم نهاد

در اين ميان نبايد از نقش بخش غير دولتي نيز چشم پوشي کرد. هر چند متاسفانه شرايط طي سال هاي گذشته به شکلي نبوده است که بخش غيردولتي بتواند رشد درخوري داشته باشد اما همين نهادهاي واقعي غيردولتي موجود با توجه به محدوديت هاي کمتري که نسبت به دولت در اتخاذ مواضع و فعاليت هايشان دارند، نقش فعال تري ايفا کنند و از فرصت پيش آمده براي حضور بين المللي موثر خود استفاده کنند. هر چند که سازمان هاي غير دولتي بين المللي چندي در ايران فعاليت نمي کنند اما همين تعداد محدود نيز تا کنون نتوانسته اند به نحو شايسته اي ايفاي نقش کنند. شاید از اینرو بود که وزیر سابق امور خارجه با تأکید بر این‌که ایران در قبال تحولات اخیر منطقه باید موضع جدی‌تری داشته باشد، گفته بود : بر همین اساس، نامه‌ای مبنی بر تشکیل کمیته همبستگی با ملت‌های عرب در دست تنظیم است تا یک حرکت جدی‌تر در کشور بر اساس مواضعی که اعلام شده است، شکل بگیرد. منوچهر متکی در جمع دانشجویان دانشگاه زنجان با بیان این‌که بنا داریم با کمک دانشگاهیان اقدام به پیگیری برنامه‌های این کمیته کنیم، افزود: این کمیته همچنین می‌تواند اقدام به جمع‌آوری کمک‌های مردمی نماید، تا نسبت به کمک‌رسانی به مردم لیبی و بحرین که این روزها در شرایط بسیار سختی به‌سر می‌برند، گام‌های خوبی برداشته شود.
6ـ استفاده از ظرفيت اشخاص بين المللي
اين موضوع به عنوان يک عرف بين المللي پذيرفته شده است که خارج از ميانجيگري کشورها، برخي از افراد شاخص که وجهه منطقه اي يا بين المللي درخوري دارند براي جلوگيري از ادامه بحران يا حل مناقشات منطقه اي پيشگام مي شوند، اين اشخاص با سفر به کشورهاي منطقه تلاش مي کنند طرفين درگير و يا کشورهاي موثر در اين موضوع را به آرامش دعوت کنند. براي همين منظور وزارت امور خارجه مي تواند با طرح دعوت از اين اشخاص در ايران از سوي نهادي غير دولتي اعم از شخصيت هاي ايراني و يا ديگر کشورهاي منطقه و يا شخصيت هاي بين المللي، آنها براي جلوگيري از ازدياد خشونت در منطقه فعال سازد. اين موضوع تجربه پيشيني داشته که توجه به آنها مي تواند در اين برهه راهگشا باشد.

مواردي که در بالا به آن اشاره شد تنها برخي از ظرفيت هايي است که وزارت امور خارجه مي تواند با بهره گيري از آنها از وضعیت کنوني خارج شده و به طور فعالانه با رعايت مصالح و منافع ملي در بحران ايجاد شده نقش آفريني کند.