گزارش پیش رو نتایج یک نظر سنجی است که توسط موسسه تحقیقاتی دفاع ملیRAND به منظور ارائه به دفتر وزیر دفاع آمریکا تهیه و در سال جاری منتشر شده است. این نظرسنجی، مسائلی چون روابط ایران و ایالات متحده و موضوعات مرتبط با آن، مانند تحریم، وضعیّت اقتصادی و برنامه­ی هسته­ای ایران را از دیدگاه شهروندان ایرانی مورد بررسی قرار داده است.
 

این گزارش توسط مرکز سیاست­گذاری امنیّت و دفاع بین­المللی مؤسسه‌ی تحقیقاتی دفاع ملی «رند»، که خود یک مرکز تحقیقات و توسعه بوده و به صورت مشترک توسط دفتر وزارت دفاع، ستاد مشترک، فرماندهی یگان متحد، نیروی دریایی، سپاه تفنگ‌داران دریایی، سازمان دفاع و جامعه‌ی اطلاعات دفاعی پشتیبانی می‌شود، انجام شده ­است.

مؤسسه‌ی رند یک نظرسنجی­ تلفنی بر روی افکار عمومی ایرانیان به منظور بررسی نگرش آنان در مورد مسایل حساس مؤثر بر منافع آمریکا، ترتیب داده است. پاسخ­دهندگان، یک نمونه‌ی 1002 عضوی از مردم اقصی نقاط ایران بودند که سن آن‌ها 18 سال به بالا بود. یافته­ها نشان می‌دهد تعداد زیادی از سیاست­های جمهوری اسلامی، شامل مخالفت با ایالات متحده و پی‌گیری مناسبات هسته­ای صلح آمیز توسط قسمت قابل توجهی از ایرانیان حمایت شده ­است.

انتخابات ریاست جمهوری ماه ژوئن 2009 ایران و تظاهرات مردمی متعاقب آن، اهمیّت هدایت افکار عمومی را در تغییر جمهوری اسلامی ایران که کشوری استراتژیک و مهم برای ایالات متحده به شمار می‌رود، آشکار نمود. جمهوری اسلامی به طور مستدل مهم‌ترین تهدید برای منافع آمریکا در خاورمیانه به حساب می‌آید. ایران هم‌چنین خود را کشوری در گیرودار تغییر نشان داده است. انتخابات ژوئن 2009 و ایجاد جنبش سبز مخالف، وجود پتانسیل تغییرات سیاسی و اجتماعی اساسی در ایران را نشان داده ­است. تحول سیاسی و اجتماعی ایران می‌تواند تأثیرات گسترده­ای بر منافع ایالات متحده و سیاست­های خارجی داشته باشد.

انتخابات و اتفاقات پس از آن ثابت کرد سیاست در ایران به تنهایی توسط رقابت­های جناحی و علایق نخبگان سیاسی هدایت نمی‌شود، بلکه با خواسته­های مردم سازگار است. از این رو، وقایع اخیر در ایران فهم افکار عمومی ایرانیان را ساده ­تر از قبل می‌کند.

 این نظرسنجی، روابط ایران و ایالات متحده و موضوعات مرتبط با آن، مانند تحریم، وضعیّت اقتصادی ایرانیان و برنامه­ی هسته­ای ایران را مورد توجه قرار داده است. همچنین، افکار عمومی در مورد ایالات متحده را با بررسی فاکتورهای تاریخی و معاصر که ارتباطات دو کشور را شکل می‌دهند، مطالعه نمود. در این نظرسنجی از پاسخ­دهندگان خواسته شد تا سیاست­های ایالات متحده را نسبت به ایران ارزیابی نمایند و نظرشان را راجع به دولت «اوباما» و برنامه­ی هسته­ای ایران ارایه کنند.
 
اکثریت پاسخ­دهندگان اقتصاد را در حد متوسط و یا بهتر ارزیابی کردند

هرچند ما انتظار دیدگاه­های بسیار منفی از اقتصاد داشتیم، اما نظرات متفاوت بوده و کم‌تر از حد انتظار منفی می‌نمود. براساس این نظرسنجی، 29 درصد پاسخ­دهندگان اقتصاد را ضعیف و 9 درصد آن را تا حدی ضعیف ارزیابی کردند. اگر چه 47 درصد پاسخ­دهندگان اقتصاد را متوسط، 9 درصد خیلی خوب و 5 درصد آن را عالی ارزیابی کردند. (شکل1)

نتایج نظرسنجی،  به خصوص با گزارشات زیادی که در مورد اوضاع ضعیف اقتصاد ایرانیان وجود داشت تا حدی تعجب‌آور بود. البته این نظرسنجی قبل از دور جدید تحریم­های سازمان ملل و ایالات متحده که در سال 2010 اعمال شد، انجام گرفته ­بود، پس نتایج ممکن است به طور کامل اثرات این تحریم­ها را بر روی افکار عمومی بازتاب ندهد. با این حال، نتایج نظرسنجی بیان می‌کند که دیدگاه ایرانیان از اقتصاد، آن طور که برخی تحلیل­گران و مفسران می پندارند، منفی نیست.
 
   

شکل1-شرایط کنونی اقتصاد ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

 
درصد زیادی از پاسخ­دهندگان (23 درصد) ایران را یک مدل ارزشمند اقتصادی می‌دانند که می‌تواند نشان ­دهنده­ی دیدگاه مثبت نسبت به اقتصاد ایران از منظر بسیاری از ایرانیان باشد. نگرش منفی پاسخ­دهندگان به ایالات متحده به عنوان یک مدل اقتصادی، شگفت­آور است. 
 
اکثریت پاسخ­دهندگان تأثیر تحریم بر اقتصاد را منفی ارزیابی نکردند

تحریم­های سازمان ملل متحد و ایالات متحده بر ضد جمهوری اسلامی و به منظور شکل دادن به برنامه­ی هسته­ای آن کشور می‌باشد. ایالات متحده و شرکای آن که از اعضای ثابت شورای امنیّت سازمان ملل متحد هستند سیاست تعامل همراه با تحریم‌های تقویت شده را اتخاذ نموده­اند تا بدین وسیله چالش‌های  هسته­ای با ایران را حل و فصل نمایند.

به طور حتم اقتصاد ایران طی تحریم­های 30 ساله­ی آمریکا و تحریم­های اخیر سازمان ملل که در جواب برنامه­های هسته­ای ایران وضع شده­اند، آسیب دیده ­است. اگرچه نظرسنجی نشان داد، نیمی از پاسخ­دهندگان تحریم­ها را یک عامل مثبت می‌دیدند و یا باور داشتند که هیچ تأثیری نداشته­ است. این یافته­ها می‌تواند بازتابنده­ی موفقیت­ دولت­های ایرانی برای بی‌اهمیّت جلوه دادن تحریم­ها باشد.(شکل2)

شکل2- نظرات درباره موضوع که آیا تحریم­های بین­المللی بر اقتصاد ایرانیان تأثیر گذاشته یا خیر

 
نظرات مردم با توجه به سطح اجتماعی آنان نیز تفاوت می‌کرد. تصور می‌شود طبقات پایین، پایگاه اصلی پشتیبانی از جمهوری اسلامی با رهبری آیت­الله خامنه­ای و رییس­جمهور احمدی­نژاد را شکل می‌دهد. جمهوری اسلامی بخشی از پایگاه­های مشروعیّت خود را در تلاش­هایش برای اصلاح نابرابری اجتماعی و توزیع مجدد ثروت ملی به خاطر مستضعفین می‌داند. به همین دلیل، دولت ایران یک سیستم حمایتی اقتصادی بزرگ برای پشتیبانی از طبقات پایین ایجاد کرده تا وفاداری ایدئولوژیک و سیاسی خود به آیت­الله خامنه­ای را نشان دهد. به عنوان نمونه رییس­جمهور احمدی­نژاد وعده داد پول نفت را بر سر سفره­های ایرانیان بیاورد و هم­چنین پروژه­های عظیم توسعه­ی اقتصادی را در استان­ها دنبال کند. اگرچه ممکن است طبقات پایین آسیب ­پذیرترین قشر در برابر تحریم­ها باشند.

شکل3- نظرات برروی این موضوع که آیا تحریم­های بین­المللی بر اقتصاد ایرانیان تأثیر گذاشته یا خیر، تقسیم­بندی براساس طبقه‌ی اجتماعی

نظرسنجی نشان داد پاسخ‌دهندگان فقیر نسبت به طبقات دیگر دیدگاه‌های منفی‌تری نسبت به اثر تحریم داشتند.( شکل 3) با این وجود، نظرسنجی نشان می‌دهد قسمت عمده­ای از مردم ایران تأثیر تحریم را بر اقتصاد ایران منفی ارزیابی نمی‌کنند. این می‌تواند کارآیی تحریم­ها را به عنوان ابزاری برای شکل دادن به تصمیم­گیری­های دولت­های ایرانی در موضوع برنامه­ی هسته­ای کشور با محدودیت روبرو نماید.

اکثریت پاسخ­دهندگان، مخالف از سرگیری روابط با ایالات متحده بودند

طبق نظرسنجی‌ای که در اواخر دسامبر 2009 انجام شد، نتایج متفاوتی از دیدگاه ایرانیان در مورد روابط ایران و ایالات متحده آشکار شد. هنگامی که از آنان در این مورد سؤال گردید که آیا با از سرگیری روابط با ایالات متحده موافق هستند یا مخالف، تعداد زیادی (45 درصد) ابراز مخالفت کردند (34 درصد بسیار مخالف و 11 درصد تقریباً مخالف). تنها 39 درصد موافق از سرگیری روابط بودند (19 درصد بسیار موافق و 20 درصد تقریباً موافق). تقریباً 13 درصد اعلام کردند که نه موافق و نه مخالف از سرگیری روابط هستند (شکل4).

شکل4- نظرات برای برقراری مجدد روابط با ایالات متحده

مجموعه­ای از یافته­ها ، مربوط به تاثیر تفاوت­های جنسیّتی در نگرش است، که در میان سؤالات متعددی وجود داشت. به طور خاص، زنان نسبت به مردان کم‌تر حامی از سرگیری روابط با ایالات متحده بودند و به تناسب زنان نسبت به مردان بیش‌تر تحریم­ها را دارای اثر منفی بر اقتصاد می‌دیدند. تحقیقات بعدی می‌تواند نگرش زنان را دقیق­تر بررسی نماید تا دریابند چه چیزی موجب می‌شود اکثر زنان با از سرگیری روابط با ایالات متحده مخالفت کنند و نگرش­های منفی­تری نسبت به شرایط کشورشان ابراز نمایند.(شکل 5)

شکل5- حمایت و مخالفت با برقراری مجدد روابط با ایالات متحده، تقسیم­بندی براساس جنسیت

 
با تمرکز بر تفاوت­های طبقاتی، نتایج بیان می‌کند که پاسخ­دهندگان با طبقه‌ی اجتماعی بالاتر نسبت به دیگران به احتمال بیش‌تری موافق برقراری ارتباط بودند: 71 درصد پاسخ­دهندگان در طبقه‌ی بالا موافق برقراری ارتباط بودند و 25 درصد با آن مخالف بودند (شکل 6) درصد کم‌تری از طبقات متوسط، کارگر و فقیر موافق برقراری ارتباط بودند.
 
  

شکل6- حمایت و مخالفت با برقراری مجدد روابط با ایالات متحده، تقسیم­بندی براساس طبقه اجتماعی

نظرات در مورد از سرگیری روابط مرتبط با نگرش کنونی از مردم آمریکا و دولت اوباما

نگرش منفی مردم ایران از ایالات متحده توسط وقایع تاریخی شکل گرفته است، به خصوص زمانی که ایالات متحده کودتای 1953 برضد نخست وزیر «محمد مصدق» را سازمان داد. رییس­جمهور باراک اوباما در سخنرانی 2009 قاهره برای جهان اسلام، نقش ایالات متحده در کودتای 1953 را تصدیق کرد.[1] دولت­های قبلی ایالات متحده، از جمله دولت «کلینتون» نیز نقش کودتای 1953 را در شکل دادن روابط ایران و ایالات متحده تصدیق کرده­اند. این کودتا در شکل دادن نگرش مردم ایران در مورد ایالات متحده نقش داشته‌است. در میان 1002 پاسخ­ دهنده، 52 درصد اعلام کردند که کودتای 1953 نگرش بسیار منفی در مورد ایالات متحده به خاطر می‌آورد.

همان‌گونه که انتظار می‌رفت، هنگامی که در مورد نقش ایالات متحده در زمان انقلاب 1979 پرسیده ­شد، اکثر پاسخ­دهندگان گفتند که یادآور نگرش بسیار منفی در مورد ایالات متحده است، به طوری که 61 درصد پاسخ­دهندگان آن را بسیار منفی و 11 درصد آن را تقریباً منفی توصیف کردند. اقلیّت پاسخ­دهندگان نقش ایالات متحده در وقایع تاریخی را بسیار مثبت (4 درصد) یا تقریباً مثبت (3 درصد) تلقی کردند. همچنین، 76 درصد پاسخ­دهندگان نیز نقش ایالات متحده در جنگ ایران و عراق را بسیار منفی ارزیابی کردند.

اگرچه وقایع تاریخی نقش مهمی در شکل­گیری نگرش مردم ایران در مورد ایالات متحده ایفا کرده ­است، نظرسنجی بیان می‌کند که نظرات در مورد از سرگیری روابط بین دو کشور کم‌تر به این وقایع بستگی دارد بلکه به ارزیابی فعلی مردم آمریکا و دولت اوباما مرتبط است. این امر با جزییات بیش‌تر در همین بخش مورد بحث قرار می‌گیرد.

به‌علاوه هنگامی که در مورد یک موضوع جاری – آیا بیش‌تر منافع ایران و ایالات متحده همگراست یا واگرا- پرسیده شد اکثر پاسخ­دهندگان (62 درصد) بر این باور بودند که ایران و ایالات متحده بیش‌تر دارای منافع واگرا هستند و 8 درصد بر این باور بودند که دو کشور دارای منافع همگرا هستند. مابقی (16 درصد) معتقد به ترکیب تقریباً برابر از منافع همگرا و واگرا بودند. از میان کسانی که باور داشتند دو کشور اکثراً منافع واگرا دارند، 32 درصد برنامه­ی هسته­ای را به عنوان واگراترین منفعت شناسایی کردند و 10 درصد جنگ اسراییل و فلسطین را به عنوان واگراترین موضوع عنوان نمودند.

اکثریت پاسخ­دهندگان، دیدگاه منفی نسبت به تأثیر فرهنگی آمریکا در ایران داشتند، به طوری که 46 درصد دیدگاه بسیار نامطوب و 19 درصد دیدگاه به نسبت بهتری گزارش کردند. تنها 11 درصد پاسخ­دهندگان دیدگاه بسیار مطلوبی را یا نسبتاً مطلوب گزارش کردند. این نتایج شبهه­هایی را در پیش­فرض­های متداول در مورد علایق ایرانیان به هنجارها و ارزش­های آمریکایی طرح می‌کند و یا ممکن است وابستگی به فرهنگ آمریکایی را در میان قسمت کوچکی از مردم ایران نشان دهد. گرچه این نظرسنجی به طور واضح مشخص نمی‌کند که ایرانیان تمایل به رد یا قبول کدام یک از هنجارهای فرهنگی آمریکایی دارند.

امید زیادی بوده ­است که رییس­جمهور اوباما (که اسم وسط او حسین است، نام سومین امام شیعیان که به طور گسترده مورد احترام است) به عنوان رییس­جمهور ایالات متحده، می‌تواند به شدت در میان مردم ایران طنین­انداز باشد و شاید بتواند شانس گفت‌وگو میان دو کشور را بهبود بخشد و راه­حلی برای بن­بست هسته­ای ارایه نماید. اگرچه، نظرسنجی آشکار کرد که ایرانی‌ها لزوماً به دولت اوباما بسیار متفاوت از آن‌چه که به دولت­های قبلی آمریکا می‌نگریستند، نگاه نمی‌کنند. هنگامی که پرسیده شد آیا انتخاب رییس­جمهور اوباما روابط ایران و ایالات متحده را بهبود می‌بخشد یا نه، تنها 3 درصد پاسخ­دهندگان عنوان کردند که روابط بسیار بهتر خواهد شد و 16 درصد پاسخ دادند که روابط نسبتاً بهتر خواهد شد. اکثریت پاسخ­دهندگان (55 درصد) براین باور بودند که روابط ایران و ایالات متحده تغییری نخواهد کرد و در مجموع 17 درصد براین باور بودند که روابط بدتر و یا بسیار بدتر خواهد شد. تقریباً نیمی از پاسخ­دهندگان دیدگاه نسبتاً نامطلوب (19 درصد) یا بسیار نامطلوب (33 درصد) نسبت به دولت اوباما داشتند. تنها 8 درصد آن را بسیار مطلوب و 11 درصد آن را نسبتاً مطلوب می‌دیدند.
 
نظرسنجی نشان داد ایرانیان درمورد موضوعات مختلف از جمله ایالات متحده و وقایع مهم تاریخی که روابط این کشور و ایران را شکل داده است، به شدت متکی به رسانه‌های تحت کنترل دولت و منابع آموزشی برای اطلاعات هستند.

بدون شک روابط گذشته­ی ایران و ایالات متحده حالت خصومت را میان دو کشور ایجاد کرده­ و یک فرهنگ بی­اعتمادی و سوءِ ظن میان مردم ایران به وجود آورده ­است. با این حال ممکن است وقایع گذشته، برای مثال کودتای 1953 و انقلاب اسلامی، در شکل دادن نگرش ایرانیان نسبت به ایالات متحده در طول چند دهه­ی گذشته، کم‌تر اهمیّت داشته باشد. دنیا از سال­های 1953 و 1979 بسیار تغییر کرده ­است، ولیکن به نظر می‌رسد دنیای روابط ایران و ایالات متحده یا حداقل دیدگاه هر کشور نسبت به دیگری، بسیار اندک تغییر کرده­ باشد.

در این ارتباط باید گفت تنها 2 درصد پاسخ­دهندگان که درباره­ی انقلاب اسلامی اطلاع داشتند، به رسانه­های غیردولتی به عنوان منبع اصلی اطلاعاتی متکی بودند. اعداد مشابهی در مورد کودتای 1953 و جنگ ایران و عراق گزارش شد. از این رو واضح است که چرا ایرانیان تلاش­های دولت اوباما برای تعامل با ایران را این چنین منفی می‌پندارند.

یافته­های نظرسنجی

نتایج نظرسنجی مشخص می‌کند که جامعه­ی ایران و دیدگاه آن نسبت به ایالات متحده به دور از یک‌پارچگی است. در واقع، پاسخ‌دهندگان ما به صورت عمیقی در مورد مسایلی که سیاست­های ایرانی را تعریف می‌کند، تقسیم شده ­بودند. این مسایل شامل وضعیّت اقتصادی، برنامه­ی هسته­ای و روابط ایران و ایالات متحده است. بسیاری از پاسخ­دهندگان، اقتصاد را در وضعیّت ضعیفی می‌دیدند، در حالی‌که نگرش­های منفی نسبت به اقتصاد به قوت آن‌چه انتظار می‌رفت، نبود؛ به طوری‌که بسیاری از پاسخ­دهندگان اقتصاد را متوسط ارزیابی کردند. به علاوه، بسیاری از ایرانیان تحریم­ها را به عنوان نگرانی مهمی در نظر نمی‌گرفتند، یافته­ای که می‌تواند نظرات را در مورد تأثیرگذاری تحریم­هایی که توسط ایالات متحده برضد برنامه­ی هسته­ای ایران استفاده می‌شود، تغییر دهد.

پاسخ­دهندگان نظرسنجی از برنامه­های صلح­آمیز هسته­ای ایران نیز حمایت قاطع کردند. همچنین اکثریت پاسخ­دهندگان خواهان از سرگیری روابط با ایالات متحده نبودند.

 نگرش­ها نسبت به دولت اوباما هم چون نگرش­ها نسبت به مردم آمریکا، به عنوان عاملی تعیین‌کننده نسبت به حمایت یا مخالفت با از سرگیری روابط مشاهده شد. اگرچه، دیدگاه ایرانیان از وقایع اخیر و تاریخی، همانند نقش ایالات متحده در کودتای 1953 و جایگاه ایالات متحده در زمان جنگ ایران و عراق، پیش­بینی کننده­ی نگرش­ها نسبت به از سرگیری روابط نبود. نتایج این نظرسنجی پیشنهاد می‌کند که سیاست­گذاران نباید در ارتباطات با مردم ایران توجه افکار عمومی را به وقایع تاریخی دور جلب نمایند؛ بلکه مقتضی است این توجه ها به مردم آمریکا معطوف گردند.
 
نتایج نظرسنجی بیان می‌کند ایالات متحده در شکل دادن رفتار دولت ایران در خصوص مسائلی چون روابط ایران و ایالات متحده و برنامه­ی هسته­ای با مشکلاتی روبرو می شود، به این دلیل که حمایت ملی از سیاست­های دولت توسط طبقات پایین که موسسان سنتی جمهوری اسلامی هستند، حاصل می شود.
--------------------------------------------------------------------------------

[1] ـ «اوباما دخالت ایالات متحده در کودتای 1953 را تصدیق می‌کند.»